พุทธบริษัท ๔ บรรลุธรรม
พระบรมศาสดาตรวจดูจิตใจของพุทธบริษัททั้ง ๔ โดยเน้นมาที่ภิกษุรูปนั้น แต่ตรัสถึงทุกคนรวมๆ ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอจงดูหญิงผู้เป็นที่รักของมหาชน ในกาลก่อนชนทั้งหลายในพระนครนี้ ให้ทรัพย์ 9,000 จึงจะได้นางไปครอบครองวันหนึ่ง บัดนี้ แม้ผู้ที่จะรับเอาตัวนางสิริมาไปฟรีๆก็ยังไม่มี ร่างที่งามถึงเพียงนี้ได้ถึงความเสื่อมและสิ้นไปแล้ว ภิกษุทั้งหลายเธอจงดูอัตภาพอันเปื่อยเน่านี้”
แล้วทรงแสดงพระธรรมเทศนาเกี่ยวกับความไม่เที่ยงของสังขารเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็เสื่อมสลายไป ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องจึงทําให้เราสังเกตไม่ออก แต่กาลเวลาผ่านไป พอฟันหัก ผมหงอก ผิวหนังเหี่ยวย่น มีกระ มีอะไรต่างๆ เปลี่ยนแปลงไป เราถึงจะสังเกตเห็น สังขารมันจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างนี้
ภิกษุนั้น เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ใจก็สลดพอใจสลดก็เกิดนิพพิทา วิราคะ วิมุตติ วิสุทธิ์ สันติ นิพพานเรียงกันมาตามลำดับอย่างนี้
นิพพิทา คือ มีความเบื่อหน่าย ไม่มีความรักในร่างกาย
ของตนเองและของผู้อื่นในตัว
วิราคะ คือ ใจที่คลายจากความกำหนัดยินดี
วิมุตติ คือ ใจหลุดจากความผูกพัน
วิสุทธิ คือ จิตบริสุทธิ์ เกลี้ยงๆ ว่างๆ
สันติ คือ ใจหยุดนิ่ง ดิ่งเข้าไปสู่ภายใน เข้าถึงพระรัตนตรัย
นิพพาน คือ ไปสู่พระนิพพานได้เข้าถึง
ภิกษุทั้งหลายได้บรรลุธรรมกันเป็นจำนวนมาก รวมทั้งภิกษุรูปนั้นซึ่งคลายความผูกพันกับนางสิริมาไปแล้วกายธรรมพระโสดาบันหน้าตัก ๕ วา สูง ๕ วา เป็นพระโสดาบันแล้ว ได้ถึงจุดแห่งความเป็นพระอริยบุคคลเบื้องต้น มาเกิดอีกไม่เกิน ๗ ชาติ ท่องเที่ยวอยู่ระหว่างเทวโลกกับมนุษยโลก แล้วก็ทำพระนิพพานให้แจ้งได้
