กุณาลชาดก ว่าด้วยนกดุเหว่า

                  สงครามครั้งหนึ่ง...เกือบเกิดขึ้นเพราะ น้ำเพียงสายเดียวระหว่างเมืองกบิลพัสดุ์กับเมืองโกลิยะ มีแม่น้ำสายหนึ่งไหลผ่าน ชาวเมืองทั้งสองฝั่งต้องพึ่งน้ำจากแม่น้ำสายนี้เพื่อหล่อเลี้ยงไร่นาปีหนึ่ง น้ำกลับมีไม่มากพอสำหรับทั้งสองเมืองคนงานฝั่งโกลิยะบอกว่า “ถ้าแบ่งน้ำกัน ข้าวของทั้งสองฝั่งอาจไม่รอด เอาน้ำให้พวกเราเถอะ อย่างน้อยนาของพวกเราจะได้ผลผลิต” คนงานฝั่งกบิลพัสดุ์ไม่ยอม“แล้วพวกเราล่ะ? จะให้รอจนพวกเจ้ามีข้าวเต็มยุ้ง แล้วพวกเราต้องเอาเงินไปซื้อข้าวจากพวกเจ้าอย่างนั้นหรือ?”

                 จากการเถียงเรื่องน้ำ...กลายเป็นการด่าทอจากการด่าทอ...กลายเป็นการลงไม้ลงมือและจากการทะเลาะของคนงาน เรื่องก็ลุกลามขึ้นไปถึงอำมาตย์และราชตระกูลสุดท้าย กษัตริย์ทั้งสองฝ่ายเตรียมกองทัพออกมารบกันจากปัญหาเรื่องน้ำเพื่อเลี้ยงต้นข้าวกำลังจะกลายเป็นสงครามที่ต้องใช้ชีวิตมนุษย์แลกกัน

                  เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาหยุดสงครามพระพุทธเจ้าทรงทราบว่าเหล่าพระญาติกำลังจะทำสงครามกัน จึงเสด็จไปห้ามทั้งสองฝ่ายหลังเหตุการณ์สงบลง เหล่ากษัตริย์เกิดศรัทธา จึงถวายพระราชกุมารฝ่ายละ 250 พระองค์ให้ออกบวชรวมทั้งหมดเป็น 500 รูปแต่ปัญหาใหม่กลับเกิดขึ้นหลังจากนั้น

                  ภิกษุเหล่านี้เคยเป็นเจ้าชายเคยมีครอบครัวเคยใช้ชีวิตอย่างสุขสบายเคยอยู่กับภรรยาเมื่อเวลาผ่านไป ความคิดถึงชีวิตเดิมก็ค่อย ๆ กลับมาภิกษุทั้ง 500 รูปเริ่มเบื่อหน่ายชีวิตนักบวชบางรูปคิดถึงภรรยาบางรูปคิดถึงความสุขในอดีตจนในที่สุด หลายรูปเริ่มคิดว่า“หรือเราควรสึก แล้วกลับไปใช้ชีวิตเหมือนเดิม?”

                  พระพุทธเจ้าทรงทราบสิ่งที่เกิดขึ้นในใจของพวกเขาจึงพาภิกษุทั้ง 500 รูปเดินทางไปยังบริเวณ สระกุณาละที่นั่น พระองค์ทรงเริ่มเล่าเรื่องหนึ่งเรื่องของพญานกดุเหว่าที่มีนามว่า...กุณาละ

                  พญานกกุณาละท่ามกลางป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ มีสถานที่แห่งหนึ่งงดงามราวกับโลกอีกใบภูเขาปกคลุมด้วยป่าเขียวดอกไม้นานาชนิดส่งกลิ่นหอมไปทั่วช้าง กวาง กระทิง ราชสีห์ เสือ หมี และสัตว์ป่านับไม่ถ้วนใช้ชีวิตอยู่ท่ามกลางผืนป่าเสียงนกหลากชนิดดังประสานกันอยู่เหนือยอดไม้และในป่าแห่งนั้น...มีพญานกดุเหว่าตัวหนึ่งอาศัยอยู่ชื่อว่า กุณาละกุณาละมีรูปร่างงดงาม ทั้งตัว ปีก และขนดูโดดเด่นกว่านกทั่วไป

                   แต่สิ่งที่น่าประหลาดยิ่งกว่านั้นคือ...มันมีนางนกดุเหว่าคอยปรนนิบัติถึง3,500 ตัวชีวิตของกุณาละแทบไม่ต้องออกแรงทำอะไรเลยบริวาร 3,500 ตัวเวลาเดินทาง นางนกสองตัวจะคาบท่อนไม้ไว้คนละด้านกุณาละเพียงเกาะอยู่ตรงกลาง แล้วปล่อยให้พวกนางพาบินไปนางนกอีก 500 ตัวบินอยู่ด้านล่าง เผื่อกุณาละตกลงมา พวกนางจะได้ใช้ปีกรับอีก 500 ตัวบินอยู่เหนือศีรษะ คอยบังแสงแดด

                  อีก 1,000 ตัวบินขนาบข้างซ้ายและขวา ป้องกันลม ฝุ่น ความหนาว และน้ำค้างอีก 500 ตัวบินนำหน้า คอยระวังอันตรายจากคน สัตว์ กิ่งไม้ หรือสิ่งกีดขวางอีก 500 ตัวบินตามหลัง คอยพูดคุยด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน เพื่อไม่ให้กุณาละรู้สึกเหงาและอีก 500 ตัวบินไปทั่วทุกทิศ เพื่อนำผลไม้กลับมาให้มันกินกุณาละจึงเดินทางจากป่าหนึ่งสู่อีกป่าหนึ่ง จากสวนหนึ่งสู่อีกสวนหนึ่ง จากยอดเขาหนึ่งสู่อีกยอดเขาหนึ่งโดยแทบไม่ต้องลำบากอะไรเลยแต่สิ่งประหลาดก็คือ...ถึงจะได้รับการดูแลขนาดนั้น

                 กุณาละกลับไม่พูดดีด้วยเลยมันใช้ถ้อยคำหยาบคาย ดุด่า และตำหนินางนกเหล่านั้นอยู่เสมอพญานกอีกตัวที่แตกต่างโดยสิ้นเชิงอีกด้านหนึ่งของป่าหิมพานต์ มีพญานกดุเหว่าขาวชื่อว่า ปุณณมุขะมันมีดวงตาสีแดง และมีเสียงพูดไพเราะอ่อนโยน

                ปุณณมุขะมีนางนกดุเหว่าคอยดูแล 350 ตัวแม้จำนวนจะน้อยกว่าของกุณาละถึงสิบเท่า แต่การดูแลก็คล้ายคลึงกันพวกนางคอยพาบินคอยป้องกันแดดและลมคอยระวังอันตรายคอยพูดคุยและคอยหาอาหารมาให้แต่ปุณณมุขะปฏิบัติต่อพวกนางต่างจากกุณาละโดยสิ้นเชิงมันกล่าวชมพวกนางเสมอว่า“ดีแล้ว พวกเจ้าดูแลเราอย่างดี สิ่งที่พวกเจ้าทำเหมาะสมแล้ว”เพราะเหตุนี้ นางนกที่อยู่กับปุณณมุขะจึงได้รับคำพูดอ่อนโยนอยู่เสมอ

                 “ช่วยพูดกับกุณาละให้พวกเราที”วันหนึ่ง ปุณณมุขะบินมาเยี่ยมกุณาละเมื่อนางนกบริวารของกุณาละเห็นมัน พวกนางก็รีบบินเข้าไปหา“ท่านณณมุขะ ช่วยพวกเราหน่อยเถิด”“กุณาละพูดกับพวกเรารุนแรงเหลือเกิน”“บางทีถ้าท่านช่วยพูด เขาอาจปฏิบัติต่อพวกเราดีขึ้นบ้าง”ปุณณมุขะเห็นใจ“เราจะลองดู”มันจึงเข้าไปหากุณาละ“สหายกุณาละ”“นางนกเหล่านี้ดูแลท่านอย่างดี เหตุใดท่านจึงพูดกับพวกนางรุนแรงนัก?”

                “แม้ใครพูดกับเราไม่ดี เรายังควรตอบด้วยถ้อยคำที่ดี แล้วนับประสาอะไรกับผู้ที่ดูแลเราอย่างดี?” กุณาละได้ฟัง...แต่แทนที่จะรับฟัง กลับด่าปุณณมุขะเสียอีกปุณณมุขะจึงไม่พูดอะไรต่อมันบินกลับไปยังที่อยู่ของตน

                วันที่ปุณณมุขะล้มป่วยไม่นานหลังจากนั้น ปุณณมุขะเกิดป่วยหนักอาการรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ จนแทบเอาชีวิตไม่รอดนางนก 350 ตัวที่เคยคอยดูแลมันทุกวันเริ่มหวาดกลัวแต่แทนที่จะอยู่เฝ้า...พวกนางกลับทิ้งปุณณมุขะไว้เพียงลำพัง

                แล้วบินไปหากุณาละเมื่อกุณาละเห็นพวกนางมา จึงถามทันที“แล้วปุณณมุขะไปไหน?”พวกนางตอบว่า“เขาป่วยหนักมาก พวกเราไม่รู้ว่าเขาจะรอดหรือไม่”กุณาละได้ยินดังนั้นก็โกรธมันตำหนินางนกเหล่านั้นอย่างรุนแรงที่ทิ้งคู่ของตัวเองในวันที่กำลังเจ็บป่วยจากนั้น...นกที่เคยถูกปุณณมุขะตำหนิว่าใจร้าย กลับเป็นตัวที่รีบบินไปหาเพื่อนทันทีกุณาละพบปุณณมุขะนอนป่วยอยู่เพียงลำพังมันเข้าไปประคองเพื่อนด้วยปีกและจะงอยปากช่วยให้ปุณณมุขะลุกขึ้นแล้วหายามาให้

                   กุณาละคอยดูแลอยู่ข้าง ๆ จนในที่สุด...อาการป่วยของปุณณมุขะก็ค่อย ๆ ดีขึ้นและมันรอดชีวิตมาได้เหตุผลที่กุณาละไม่ยอมไว้ใจเมื่อปุณณมุขะหายดีแล้ว กุณาละจึงเริ่มอธิบายว่า“ตอนนี้เจ้าคงเข้าใจแล้วว่าเหตุใดเราจึงไม่ยอมวางใจง่าย ๆ”จากนั้น กุณาละเล่าเรื่องผู้หญิงหลายคนที่มันกล่าวว่าเคยพบเห็นหรือได้ยินมามีทั้งหญิงที่มีสามีหลายคนแต่ยังไปมีใจให้ชายอื่น

                 พญาครุฑที่นอกใจสามีรวมถึงหญิงในราชสำนักและหญิงอีกหลายคนที่ละทิ้งคู่ของตนสำหรับกุณาละ เหตุการณ์เหล่านี้กลายเป็นเหตุผลที่ทำให้มันเชื่อว่า ความหลงใหลสามารถทำให้มนุษย์เปลี่ยนใจ และทำสิ่งที่ขัดกับความสัมพันธ์หรือหน้าที่ของตนเองได้ อย่างไรก็ตาม ต้นฉบับเล่าช่วงนี้ผ่านมุมมองของกุณาละ และใช้ถ้อยคำตำหนิผู้หญิงโดยรวมอย่างรุนแรงตามค่านิยมของข้อความโบราณ ไม่ใช่ข้อสรุปที่ควรนำมาเหมารวมผู้หญิงในปัจจุบัน

                 เรื่องเล่ากลายเป็นบทสนทนาครั้งใหญ่กุณาละยังเล่าตัวอย่างอีกมากมายเพื่อสนับสนุนความคิดของตนหลังจากพูดจบ ผู้ฟังจำนวนมากต่างชื่นชมถ้อยคำของมันจากนั้น พญาแร้งชื่ออานนท์ ก็เข้าร่วมสนทนา และกล่าวถึงเรื่องความสัมพันธ์และความไม่ประมาทตามความเข้าใจของตน

                  เรื่องราวจึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากชีวิตของนกสองตัว กลายเป็นธรรมกถาขนาดใหญ่เกี่ยวกับกาม ความหลง ความผูกพัน และผลของการปล่อยใจให้อยู่ใต้อำนาจของความปรารถนาและนี่คือจุดสำคัญที่จะทำให้เราเข้าใจว่า...ทำไมพระพุทธเจ้าจึงเลือกเล่าเรื่องนี้แก่ภิกษุ 500 รูป

                  สิ่งที่พระพุทธเจ้าต้องการให้ภิกษุเห็นภิกษุเหล่านั้นกำลังคิดถึงชีวิตก่อนบวชความทรงจำเกี่ยวกับภรรยา ความรัก และความสุขในอดีต กำลังทำให้พวกเขาอยากกลับไปใช้ชีวิตแบบเดิมเรื่องกุณาละจึงถูกเล่าขึ้นในบริบทของการเตือนให้พวกเขา เห็นโทษของการตกอยู่ใต้อำนาจกามและความหลงแก่นในบริบทนี้จึงไม่ได้อยู่เพียงว่า “ผู้หญิงเป็นอย่างไร” แต่อยู่ที่คำถามว่า เมื่อใจของเรากำลังหลงใหลบางสิ่ง เรากำลังมองมันตามความเป็นจริง หรือกำลังมองผ่านความอยากของตัวเอง?

พระพุทธเจ้าทรงเปิดเผยว่า บุคคลในอดีตเหล่านั้นคือใคร

พญานกปุณณมุขะ ต่อมาได้เป็น พระอุทายี

พญาแร้งอานนท์ ต่อมาได้เป็น พระอานนท์