จุดเริ่มต้น
ในปัจจุบันนี้ยังไม่สามารถหาร่องรอยของการสร้างพระพุทธเจดีย์ในช่วงเวลาที่พระพุทธองค์ยังทรงดำรงพระชนม์ชีพอยู่ได้ จนกระทั่งภายหลังพุทธปรินิพพานได้ประมาณ ๒๕๐-๓๐๐ ปี ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่เข้าสู่ยุคสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดีย พระองค์ได้ทรงดำริให้มีการสร้างพระพุทธเจดีย์ขึ้นอย่างเป็นจริงเป็นจัง ซึ่งหมายรวมถึงการบูรณะปฏิสังขรณ์ และการสร้างขึ้นมาใหม่ การสร้างพุทธเจดีย์ในตริของพระองค์นั้นเป็นไปตามคำแนะนำของพระอรหันต์นามว่า "อุปคุปตะ” ผู้ทรงเป็นพระอาจารย์ใหญ่ของคณะสงฆ์ฝ่ายสรวาสติวาท ที่ถือหลักการปฏิบัติเป็นสำคัญการสร้างพุทธเจดีย์ในครานี้ถือเป็นสถาปัตยกรรมแบบ
Inside out คือ การนำความเป็นนามธรรมมาสู่รูปธรรมได้จริง ดังจุดประสงค์ในการสร้างพุทธเจดีย์ของพระเจ้าอโศกมหาราชนั้นมีดังนี้
ประการที่หนึ่ง เพื่อแสดงถึงพุทธสภาวะของความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าต้องถึงพร้อมด้วยความจริงอันประเสริฐสองประการ คือ พระรูปกาย และพระธรรมกาย
พระรูปกาย หมายถึง พระสรีระจะต้องได้มหาปุริสลักษณะครบทั้ง ๓๒ ประการ คือ มีลักษณะมหาบุรุษที่สมบูรณ์
พระธรรมกาย คือ การเข้าถึงและเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับกายตรัสรู้ธรรม ตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงสูงสุด คือ กายธรรมอรหัต
ประการที่สอง เพื่อแสดงถึงสภาวธรรมที่พระองค์ทรงเข้าถึงว่าทรงชนะและทรงก้าวพ้นจากอำนาจและความยึดเหนี่ยวใด ๆ ของโลกและภพสาม คือ สังสารวัฏ
ประการที่สาม เพื่อแสดงถึงอำนาจของพระธรรมกายที่ไม่เสื่อมสลายด้วยอำนาจใด ๆ ทั้งสิ้น คือ เมื่อพระองค์เสด็จดับขันธ์ ปรินิพพาน พระสรีระได้ถูกชำระแล้วด้วยไฟแก้วอันประเสริฐ ในวาระนี้พระธรรมกายซึ่งอัดแน่นอยู่มากมายประมาณมิได้ในพระวรกายของพระองค์ได้กําจายออกจากพระวรกายที่ถูกชำระแล้ว และสะพัดออกไปเต็มแน่นทั้งห้วงจักรวาล
ด้วยคําแนะนําของพระอรหันต์พระองค์นั้น ประกอบกับความปรารถนาอย่างแรงกล้าของพระเจ้าอโศกมหาราชที่ทรงต้องการแสดงความจริงแห่งพระสัทธรรมของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์จึงทรงสร้างพุทธเจดีย์นามว่า"สาญจิเจดีย์" เจดีย์ทีโลกวิชาการถือว่าเป็นพุทธเจดีย์องค์แรกของโลกให้มีรูปลักษณะเป็นทรงกลม (ทรงโดม หรือทรงโอคว่ำ) แล้วให้คำอธิบายว่า
สาญจิเจดีย์
ส่วนโดม แทนส่วนโค้งของจักรวาล หรือฟ้าครอบ ที่ถูกอัดแน่นไปด้วยพระธรรมกายจำนวนนับไม่ถ้วนอยู่ในทุกอณูของบรรยากาศส่วนโดมจึงทำหน้าที่แทนทั้งส่วนโค้งของจักรวาลและแสดงการอัดแน่นของพระธรรมกายในเวลาเดียวกัน
ส่วนฐาน ฐานทั้งหมดแทนภพมนุษย์ ส่วนที่ต่ำกว่าฐานถือเป็นนรกภูมิ (ปัจจุบันคือส่วนฐานนี้ คือ ฐานบัวของพุทธเจดีย์ทั่วไป บัวหงายคือส่วนเริ่มต้นของสวรรค์ บัวคว่ำคือนรกภูมิ และเส้นกั้นระหว่างบัวคว่ำกับบัวหงายถือเป็นภูมิของมนุษย์)
ส่วนกลางของฐาน เป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุซึ่งกำหนดให้แทนพระสรีระธาตุ หรือพระรูปกายที่ประเสริฐด้วยลักษณะมหาบุรุษทั้ง ๓๒ ประการ
ส่วนบน คือบริเวณที่เรียกว่า Harmika (บัลลังก์) มองดูเหมือนรั้ว ซึ่งผู้สร้างตั้งใจให้แทนถึงบริเวณโดยรอบของต้นอัสสัตถ พฤกษ์ หรือต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พระพุทธองค์ทรงใช้ร่มเงาเป็นที่ตรัสรู้ธรรม
ส่วนยอด เป็นฐานเล็กๆ และฉัตร ฐานเล็กๆนั้นแทนวัชรอาสน์ หรือที่ประทับของพระพุทธองค์ส่วนฉัตรนั้นแทนทั้งต้นโพธิ์เองและแทนทั้งพุทธสภาวะที่หลุดพ้นจากอำนาจของสังสารวัฏ
ส่วนยอดสุด คือปลายสุดของฉัตร หรือ ยอดบนสุดของต้นโพธิ์นั้น กำหนดให้เป็นสัญลักษณ์ของพระนิพพานสถานอันพ้นไกลจากภัยทั้งปวง
นี่คือลักษณะภายนอกของ “สาญจิเจดีย์” ซึ่งชาวโลกถือว่าเป็น “เจดีย์อันดับแรกของโลก” ซึ่งไม่เพียงเท่านั้น พระเจ้าอโศกมหาราชยังยืนยันถึงปรัชญาที่แสดงถึงมัชฌิมมรรคหรือเส้นทางสายกลาง ที่ซ่อนไว้ภายในองค์สาญจิเจดีย์ นั่นคือเส้นตรงที่ลากจากกึ่งกลางฐาน อันเป็นที่ประดิษฐานของพระบรมสารีริกธาตุ ที่กำหนดให้แทนพระรูปกายตั้งฉากขึ้นไปสู่ยอดพระเจดีย์ และนี่คือเส้นทางที่พระพุทธองค์ทรงใช้ในการตรัสรู้พระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่ “มัชฌิมมรรคและมัชฌิมมาปฏิปทา” เส้นทางสายกลางที่ซ่อนไว้ในส่วนโค้งขององค์สาญจิเจดีย์ ได้มีไว้เพื่อบอกให้อนุชนรุ่นหลังรู้ว่าเส้นทางสู่พระนิพพานนั้นเริ่มต้นจากศูนย์กลางกาย
ทำให้น่าเชื่อว่าส่วนโดมของสาญจีเจดีย์มิได้หวังเพียงเพื่อแสดงส่วนโค้งของจักรวาลแต่หากแสดงถึงสภาวะธรรมที่ผู้ประพฤติธรรมจึงเข้าถึงอีกด้วย
